ЕщIэнокъуэр зэшитI хъурт. ЗэшитIым нэхъыжьым и цIэр Къубатийт, нэхъыщIэр цIыкIу щIыкIэт. «ЕщIэнокъуэр лIыгъэ зиIэ лIыщ» жаIэу зэрызэхиха къудейр хуэмышэчу, бий къыхуэхъуат КъуийцIыкIу и къуэ Дэгужьейр.
Къубатий зекIуэ щежьэн хуей щыхъум, шынэхъыщIэ цIыкIум унафэ быдэ къыхуищIащ хэт къэмыджами, сыт къэмыхъуами бэлэрыгъауэ унэм щIэмыкIыну.
Къубатийр ежьэри куэд дэмыкIыуэ, зы шу къыIулъэдащ:
– «Мы къуажэ гъунэм деж жэщ къыщыстехъуати, ди деж дыхьи уи витIыр пхуагъэхьэщIэнщ, къызжиIэри Къубатий сыкъыдигъэхьащ…» – жиIэри. «Ехьей, згъэхьэщIэн» – жиIэри щIалэ цIыкIур щIэжащ, и шынэхъыжьым и унафэ зэригъэзэщIэнум щыгуфIыкIыпэу. Куэбжэм зэрынэсу, щхьэцыкIэкIэ иIэтщ щIалэ цIыкIури, ирихьэжэщ шуми ежьэжащ.
Къуажэм пэмыжыжьэу шэдыжь гуэр иIэти абдеж щыфIигъэжщ сабийри дзэл жыгыжь шэд Iуфэм Iутым кIэщIикуэжащ…
Къуажэм цIыхуу дэсыр лъахъуа щхьэкIэ, щIалэ сабийм и псэущхьи, и хьэдащхьи ягъуэтыжакъым.
Ауэрэ къэсыжыгъуэ хъури, Къубатийр къэсыжащ. Къубатийр зекIуэ щыIауэ къщыдыхьэжкIэ и шынэхъыщIэ цIыкIур пежажьэ и хабзэти, иджы Iэуи-лъауи щымыIэу къыщыдыхьэжым, занщIэу и псэм ищIащ къэхъуар. И анэм еупщIыри – арат.
Емыпсэху дигъэзыкIри щIалэ цIыкIум и лъыхъуакIэ ежьэжьащ. ЗдэщымыIа хэкурэ здэщымыIа щIыпIэрэ къимыгъанэу къызэхикIухьащ, арщхьэкIэ уафэмрэ щIылъэмрэ я зэхуакум щигъуэтакъым. Ешауэ, елIауэ къэкIуэжурэ, къуажэ гуэрым къэсащ. Къуажэм дыхьэу бысым мылъыхъэу, къуажэбгъум деж сын укIуриягъэжь щылъти, абдеж щыгъуэлъащ зигъэпсэхуну.
А сыныр нарт Архъэщау и сынт. Абдеж ущыжеймэ, пщIыхьэпIэ хьэлэмэт, пщIыхьэпIэ пэж плъагъуу хужаIэу щытти, щыгъуэлъым, Къубатийр быдэу тхьэ елъэIуащ и къуэшым и лъагъуэ зэрытехьэн пщIыхьэпIэ илъагъуну.
Къубатийр зэрыжеиххэу, пщIыхьым хэтэрэзащ. Нарт Архъэшау и деж хьэщIэу еблэгъа хуэдэт. ХьэщIэу абы и деж здыщIэсым Архъэшаухэ шу къахуопсыхыр тхьэлъэIушхуэ гуэр щыIэу нартыр абы ишэну къелъэIуу. «Сэ хьэщIэ сиIэщи, хьэщIэр къэзгъанэу сынэкIуэфынукъым», – жеIэри идэркъым.
ЛIыкIуэ къыхуэкIуар нэхъри къолъэIу, арщхьэкIэ Архъэшауи кIуэн идэркъым. ИтIанэ лIыкIуэм жеIэ: «А уи хьэщIэр Iуэху гузэвэгъуэ хэтщ, ар зылъыхъур сэ бжесIэнт, жепIэжынумэ…» Къригъажьэри Iуэхур къанэ щымыIэу къыжриIащ: щIалэ цIыкIур хэт дихами, дауэрэ дихами, дэндеж щиукIами, дэнэ щIикуэжами.
А псор пщIыхьу и нэгум щIэкIауэ, ЕщIэнокъуэр къэтэджыжьри, мащIи куэда зимыгъэгувэжу, къеуэри къэкIэжащ.
ПщIыхьым къызэрыщыжраIам ещхьу, къакIуэщ япэмыжыжьэу щыIэ шэдыджьым дежи, абы Iут дзэлым и льабжьэм сабий хьэдэр уфIыцIыжауэ къыщIихыжащ.
Сыт ящIэжынт, ягъэкъабзэщ, жэназы тращIэри щIалъхьэжащ. ХьэдэIусым щыщу Iэнищ нарт Архъэшау и цIэкIэ игъэуващ – апхуэдэу ищIыну къелъэIуат «хьэщIэу щыщыIам» Архъэшаур.
Iэнищ къащта къудейуэ, зы шу къэджащ. Ари къызэрыджэнур пщIыхьу илъэгъуати, занщIэу къищIащ: ар КъуйцIыкIу и къуэ Дэгужьейр арт. Къубатийм зызэщIикъузэщ, иш уанэ трилъхьэри дэгужьейм и гъусэу дэшэсыкIащ. Апхуэдэу зэгъусэу щежьам, япи зримыгъэщу, яужьи зыкъыримыгъанэу дэщIыгъун зэрыхуейрикI пщIыхьэпIэм къыщыжраIати, хуэсакъыу ар игъэзащIэрт.
Дэгужьейр лъэкI къимыгъанэу щIэкъунут къубатийр къызэригъэкъуэншэн Iуэху зэхуихьэсыну, апхуэдэфи тетт, къубатийри къуаншэ зэрымыхъуным хуэсакъырт.
Апхуэдэу зэгъусэурэ щIыпIэ Iэджэ зэпачауэ, зы цIыхубз кIэс къахьэжьэри къагъэзэжащ. Къубатийр ауэ бгъурытукъакIуэрт, хъыджэбзыр Дэгужьейм къихьырт. «Гулъытэ уиIэкъым», – жиIэу игу къызэбгъэмэ, – жиIэригузавэри «Уешамэ, тIэкIу нэсхьынщ», – жриIащ.
КъуийцIыкIу и къуэм ар идакъым. Ауэрэ, фIыуи гугъу ехьахэу, гъэпсэхупIэм къэсыжахэщ. Дэгужьейм псынщIэу гъэлъэхъу къилъэфри фIигъэжыну къытридзащ, арщхьэкIэи сэр дзагуэу къыщIэкIри илъыну IукIащ.
КъуийцIыкIу и къуэм сэр илъыхукIэ, Къубатийм гъэлъэхъур езым и сэмкIэ фIигъэжри зэIихыу бгъэдэтIысхьэжауэ, модрейр къэсыжащ. Япэм «хъыджэбзыр къызэт, уешамэ тIэкIу ныпхуэсIыгъынщ» – щыжриIам нэхърэ нэхъ хуабжьыжу къэгубжьащ, ауэ хъыджэбзым и хьэтыркIэ мы етIуанэ губжьыгъуэми зауэм нимыгъэсыу зишыIащ.
И фэр трахынуми, зэIахынуми псынщIэу зэпкъраудщ гъэлъэхъури, Дэгужьейм унафэ ищIащ: «ДзажитIым я зэхуакум кIапэр дэлъу мылынцIу, мыцIынэу схуэгъажьэ», – жиIэри. АрикI Къубатийм къекIуу имыгъэзащIэмэ, дагъуэ къыхуищIну хьэзырыххэт.
Дагъуэ лъэпкъ хуумыщIыфын хуэдэу хуигъэжьащ кIапэр дзажитIым я зэхуакум дэлъуи иригъэшхащ «Къэнам фэ тIур фрикъунущ…», – жиIэри зигъэукIурийри жеящ.
Хъыджэбзымрэ Къубатийрэ я закъуэу мафIэ пащхьэм лы ягъажьэу щызэбгъэдэсурэ, уэршэрэгъу зэхуэхъури, хъыджэбзыо къеупщIащ: «Фэ икIи фызэгъусэщ, икIи фызэбийщ, ар дауэ зэрыщытыр?» – жиIэри.
И Iуэху зытетыр, псори къызэрекIэкIар иджыпсту мураду иIэр – псори гуригъэIуащ хъыджэбзым.
Дэгужьейр жеякъэ иджы жыхуиIэу иукIыну щыщхьэщылъадэм, хъыджэбзым идакъым: «Бэлэрыгъауэ ущхьэщымылъадэ, щIалэ, ар икъукэ псэ быдэщ, езым и джатэмкIэ фIэкIа зэрыбукIыфыни щыIэкъым, жейфIэщым хэмыхьэуи пхуэукIынкъым».
Хъыджэбзым и жыIэ едаIуэри Къубатийм зызэтриубыдэжри Дэгужьейр жейфIэщым хыхьэу и джатэр зыIэригъэхьэным ещэу уващ.
Дэгужьейм и пэбзийхэм хъуаскIэр къырихуу хъуа нэужь, еIэри и джатэр къыкIэщIилъэфащ. «Мы джатэ къыпIэрыхьар къэпIэтыфу пхуэгъэIэкIэлъакIэмэ, уи мурадыр бгъэзэщIэфынщ, ауэ абы щыгъуэми япэ щIыкIэ и нэзэрыхъэм техуэу еуэ!» – къыжриIащ хъыджэбзым аргуэру.
Еуэщ и нэзэрыхъэми Дэгужьейр япэ щIыкIэ нэф ищIащ, кIэлъеуэри гъуагъуэу лъыр къриутхыкIыу и щхьэр пиупщIащ. ИтIанэ Къубатийм жиIащ: «Силъ сыбгъэщIэжащ, икъукIэ сэбэп укъысхуэхъуащ, сэри уэ уи псэм фIэфI Iуэхур къохъулIэнымкIэ слъэкI къэзмыгъанэу сыбдэIэпыкъужыну укъызогъэгугъуэ. ЖыIэ: фи деж усхьыжын, хьэмэ шыпхъуу ди деж усшэн?
А тIум язым нэхърэ псэгъуу щIалэм къыхуэнэныр нэхъ къищтэу зыкъыщригъащIэм, фызу къишэри къеуэри къэкIуэжащ.
ЗэлIзэфызти, псэуурэ бын яIэ хъуащ. ЩIалэ цIыкIуитIым нэхъыжьым Уэзырмэс, нэхъыщIэм Темыркъан фIащащ.
ИпэкIэ хабзэу щыIащ пIалъэкIэрэ джэгуакIэу исыр зэхуашэсрэ зэпрагъауэу, текIуэм и цIэри, и щIыхьри яIэту, мылъкушхуи кърату. Апхуэдэ зэхуэс ин щыIэу Къабардейм и джэгуакIэхэри хьэжрэтым кIуат, арат щызэхуэсыну зэгурыIуари.
Къэбэрдей икIахэм хьэжрэтхэмрэ зэпеуэ хъури зэныкъэкъуахэщ.иужь дыдэу Къэбэрдей икIахэм иджыри къэс зэхалъхьа уэрэд жаIэжащ мыпхуэдэу иухыу:
«КъуийцIыкIуокъуэр щIэбгъафэщ,
Афэ джанэр къыщыпхщ,
ЕщIэнокъуэ Къубатий».
Уэрэдыр зэрызэхахыу, КъуийцIыкIу и къуэм и кIэмэлъамэхэр къызэдилъащ. Ар и къетэжыкIэу зэхуэсыр къутэжри, Къэбэрдей икIахэри псынщIэу къэкIуэжащ. МыдэкIэ къыздэкIэжам къыщеупщIхэм «Былым къэдмыхьами ягъэ кIынкъым, ауэ бий къыфхуэтхьыри дыкъэкIэжащ» жаIащ. «Ар Iуэхукъым, фэ фэбжь къэвмыхьу фыкъыщыкIэжакIэ, ягъэ кIынкъым»,  жаIэщ мыдэкIэ ЕщIэнокъэхи.
Абы нэхъ уъэмыхъуу псори зэтесабыэж хуэдэу хъури зы тхьэмахуикI, тхьэмахуитIикI дэкIыжащ.
Зы махуэ гуэрым Мэртазэ и къуэм и деж шууищ къыщепсыхащ.шууищ зэкъомрэ хьэщIэурэ щыIа нэужькIэ, нэхъыжь щIагъэхьэщ хьэщIэщми ирагъэупщIащ: «Сыт фи Iуэху, сытым фыкъытхуихьа?» – жаIэри.
«Мэртазэхэ я лIыгъэ, я цIыхугъэ зэхэтхырти ныбжьэгъу зэхуэтщIмэ тфIэфIу дыкъэкIуащ, дызэвмыусыгъуэджэмэ», – жаIащ.
«дызэшыну тхьэ зэхуэдвгъаIуэ» – щыжаIэм, апхуэдэ тхьэ зэхуаIащ.
Зэман кэуд дэмыкIыу хьэщIищым Мэртазэ и къуэм зыхуигъазэри жаIащ: «фэрэ дэрэ ди зэныбжьэгъугъэр пэжу щытмэ, ЕщIэнокъуэхэ ди лъэпкъ бийщи ЕщIэноъкуэ зэшитIыр дывгъэукI», – жаIэри.
Ар Мэртазэ и къэжьым и гуапащэ хуэхъуакъым, «ЕщIэнокъуэ зэшитIыр сэ зыкIи къысхуэIейкъым, ар сагъэукIыну си яужь щхьэ къихьэжа?» – жыхуиIэу.
«Ныбжьэгъугъэм и хьэтыркIэ» жаIэу къыхагъэзыхьу къыщыпаубыдым, сыт ищIэнт, арэзы хъури мыпхуэдэу яжриIащ: «ЕщIэноъкъуэхэ я бжэныхъуэ щIалэ цIыкIухэр ефхьэжьэ. Ар щефхьэжьэкIэ, ныдэпхъэрыкIынхэщ. Япэ нэхъэру ныдэжыр сэ си Iуэхущ, иужькIэ ныдэкIыр фэ фи Iуэхущ» – жиIэри.
Шууищым, зэрызэгурыIуам хуэдэу, ЕщIэнокъуэхэ я бжэныхъуэ цIыкIухэр ирахьэжьэри, хьэблэм «ей-си» иным зыкъыщиIэтащ.
Хъыбарыр ЕщIэнокъуэхэ зэрылъэIэсу, Темыркъаныр занщIэу дэжыну щыщIэпхъуэм, Уэзырмэс жиIащ:
– ПIащIэрэ пIыщIэрэ жыхуаIэращ, Темыркъан, упIащIэу ущIэмыпхъуэ, мышынэу ди бжэныхъуэ езыхьэжьам мурадыфI къытхуаIэркъым …
– «УмыпIащIэ, умыпIащIэ» жыпIэурэ ди фыз ифIырахьэжьэным дынэсащ! – жиIэри шынэхъыжьым и жыIэ емыдаIуэу шы цIахуцэ зридзри Темыръкан вагъэижу щIэпхъуащ.
МыдэкIэ Мэртазэ и къуэр хьэзыру щытхэти, мо щIэпхъуауэ жэ щIалэ закъуэм кIэлъыуэри шыо щIикIащ. Арати и ныбжьэгъугъэри игъэпэжащ. Темыркъаныр щIалэ пцIанэ закъуэу мобы якIэщIыхьамэ къаукIынути, арии къаримыгъэукIыу къригъэлащ.
Мисс апхуэдэу губзыгъагъэрэ бзэджагъэрэ хэлъу Iэхум бгъэдыхьащ Мэртазэ и къуэр, жаIэ.
МыдэкIэ Уэзырмэс фIыуэ хузэгъэпэщауэ кIэлъыдэкIащ, зауэр ирагъэжьэри зэтраукIащ, а щым къыдэIэпыкъуар къыщащIэм, «ЕплIанэри дымыукIауэ дыдыхьэжынкъым!» – жиIащ Темыркъаным.
Мэртазэ и къуэжьым «Мы къызэрыгъэгубжахэм сызэхамыщIыкIыу сакIмэ …» – жиIэри ЕщIэнокъуэхэ я хьэщIэщым къакуIэри щIэтIысхьэжауэ щIэсу къыхуэзэжахэщ. ХьэщIэ зыкъыпхуэзыщIар букI хъунутэкъым.
ЗэшитIыр хьэщIэщым щIыхьащ. Темыркъаныр хабзэми емыдаIуэу иукIыну телъэдащ, арщхьэкIэ аргуэру Уэзырмэсым къыжьэдикъуэри къызэтригъэувыIэжащ.
АргуэрымкIэ къызэрыпэрыуам щхьэкIэ Темыркъан зишхьыжу и дзэр зэтрикъузэри дзэуэ Iутыр зэхигъэщIыщIэри къиубжьытхыжащ. Апхуэдэу щIалэ дыдэу дзэншэу къэнауэ щытащ жаIэж Темыркъаныр, и псынщIагъ егъэлеямрэ и пхъашагъэмрэ къыхэкIыу.
Мэртазэ и къуэр ягъэпсалъэри Iуэхур эрыхъуар, нэгъуэщI Iэмал имыгъуэту къазэрыдэIэпыкъуа щIыкIэр къажриIэжащ. Арати, Мэртазэхэрэ ЕщIэнокъуэхэрэ зэныбжьэгъуу къэнэжащ.